Een kleine impressie van het begin van Lebaran, vrijdagochend vanaf 05.00 uur.
Vrijdagochtend 05.00 uur

———————–
Om 06.00 uur naar de moskee

———————–
Een deel van mijn buurtgenoten

———————–
Naar de buren

Inmiddels draait het “mudik”op volle toeren. Zoals in een vorig bericht vermeld, is de mudik uniek in de wereld; nergens vindt zulk een massale vol ksverhuizing plaats. De drukte zal aanhouden tot midden volgende week. De TV volgt het verloop van het mudik. Ministers en andere hooggeplaatste functionarissen bezoeken diverse plaatsen om zich te laten informeren. En voor de politie zijn het top-drukke dagen. Stations, havens en andere plaatsen krijgen extra beveiliging.
Vanwege het unieke karakter van het mudik, deze dagen extra beelden.

President Jokowi legt de eerste steen
In verband met de Ramadan, deze maand meerdere berichten over de Islam in Indonesie; de Islam in Indonesie, dat een andere Islam is dan van de Arabische landen: tolerant en democratisch. De voortdurende stroom van uitsluitend negatieve berichten over de Islam in Nederland is voor mij aanleiding om een geheel andere Islam te laten zien, die van Indonesie.
President Jokowi heeft het in het verleden al meermalen hierover gehad: het oprichten van een internationale islamitische universiteit, de UIII.
Gisteren heeft hij de eerste steen gelegd voor deze universiteit.
De President en de minister van Godsdienstzaken (Lukman): “Wanneer de internationale gemeenschap spreekt over de islamitische beschaving, spreekt het over de islam in de Arabische wereld, Perzië of Turkije. Indonesië is altijd van de radar geweest”.
Verwacht wordt dat UIII die situatie zal veranderen en de Indonesische islam in de wereld zal promoten, een Islam, die “tolerant en meervoudig” is.
De universiteit krijgt graduate en postdoctorale programma’s, maar geen undergraduate cursussen. Het heeft zeven afdelingen: islamitische studies, sociale wetenschappen en geesteswetenschappen, onderwijskunde, islamitische economie, natuurwetenschappen en technologie, maar ook architectuur en kunst.
Naast onderwijsfaciliteiten zal de UIII een islamitisch kunst- en cultuurmuseum hebben, dat zal fungeren als een reserve voor ‘Islam Nusantara manuscripten’, zei minister Lukman in zijn toespraak. “De Islam in Indonesie is het concept van een moslim-meerderheid natie met gematigde standpunten en een die religieuze tolerantie omarmt”.
Zie artikel in the Jakarta Post: link

President Jokowi tijdens zijn toespraak op 1 juni 2018
Afgelopen 1 juni 2018 was het in Indonesie de dag van de Pancasila. Ik heb in mijn bericht “De Koran en omgang met niet-moslims” (zie: link) al melding gemaakt van de grote betekenis van de Pancasila voor Indonesie. De Staat Indonesie is gefundeerd op de Pancasila.
President Jokowi heeft op de dag van de Pancasila, evenals vele andere hooggeplaatsten, een toespraak gehouden, waarin hij de eenheid in verscheidenheid van Indonesie benadrukte; eenheid in verscheidenheid, oftewel “Bhinneka Tunggal Ika”, de wapenspreuk van Indonesie.
Eenheid in verscheidenheid: honderden volkeren, talen, culturen en vele religies in 1 land. Wil Indonesie land 1 blijven, dan is tolerantie en respect voor anderen nodig; of die anderen nu moslims zijn of christenen of hindu’s, en of die anderen nu javanen zijn of buginezen, of dayaks, of batakkers, of sumbanezen.
Voor “De Koran en omgang met niet-moslims”: zie link
Voor de Pancasila: zie link

“Buka puasa”
Nog ruim 1,5 week, en dan is het Lebaran, het Suikerfeest. Lebaran is dit jaar door een beslissing van de regering extra lang: 10 dagen.
Het leven in de desa is enigszins ingezakt. Het is rustiger dan normaal. Werk wordt wel gedaan, maar er wordt ook veel gerust. Overdag zijn de warungen gesloten. Winkels en de markt zijn wel open. Op de TV is, zoals gebruikelijk, veel aandacht voor de Ramadan.
Het vasten gebeurt hier alom, echter naar mijn indruk niet op zo’n strenge manier als in Nederland. De tukang, die mijn “kamar tamu” (gastenkamer) heeft geschilderd, dronk wel koffie en at wat banaantjes. Zo ook anderen. De houding van de mensen in de desa is, dat het vasten ieders verantwoordelijkheid is en er wordt geen commentaar geleverd op hen, die het iets minder streng doen.
Op Facebook het bericht, dat een bule (blanke), die in een desa bij Bogor woont, dreigde, de nabije moskee te vernielen, omdat hij het geluid van de luidsprekers van de moskee, niet meer aankon. De burgers hebben dit gerapporteerd bij de politie, die de man voor zijn eigen veiligheid heeft meegenomen.
Bij mij in de desa ook veel meer dan gebruikelijk het geluid van de moskee. In de avond tot plm 22.00 uur. Gelukkig heb ik hier helemaal geen last van, ik ben eraan gewend. Ik kan mij echter voorstellen, dat het anderen teveel wordt; maar dan moet je niet in een islamitische desa wonen.
Rond 17.30 uur zoals gebruikelijk, het “buka puasa”. Ook tijdens het buka puasa blijven de maaltijden in de desa erg eenvoudig.

Op internet in Nederland is erg veel te vinden over de omgang van moslims met niet-moslims. Bijna alles, wat geschreven wordt, is niet bepaald vleiend voor de Islam: “de Koran roept op tot oorlog”, “niet moslims zijn kafirs”, “de Koran roept op tot agressie”, “in de Koran staat, dat je niet bevriend moet raken met christenen” en nog veel meer van dit soort teksten.
Ik ben geen theoloog en ga de Koran hier niet interpreteren of uitleggen.
Wel zal ik beschrijven, hoe de Islam op basis van de Koran in Indonesie omgaat met niet-moslims.
Op de recente bom-aanslagen in Surabaya is door de moslims in Indonesie met grote verontwaardiging gereageerd. Er zijn vele gebedsdiensten gehouden. President, leger en politie hebben de aanslagen scherp veroordeeld, evenals de grote moslim-organisaties. De jacht op criminelen wordt opgevoerd.
Waarom deze verontwaardiging bij de moslims ? Omdat unaniem wordt gesteld, dat terreur volstrekt niet islamitisch is, in strijd met de Koran. De Islam is een vreedzame religie, zo is de mening van het bestuur van het land van hoog tot laag. En dit bestuur bestaat voor het overgrote deel uit moslims. Andere religies (niet-moslims) moeten gerespecteerd worden. Dit is niet alleen terug te vinden, zo wordt gesteld, in de Koran, maar ook in de Pancasila, de filosofische grondslag van de Indonesische staat. De Pancasila is voor een deel gemodelleerd naar de originele Pancasila, de ethische code van het boeddhisme.
Iedereen in Indonesie leert de Pancasila op school, ook de moslims. Handelen of publiceren in strijd met de Pancasila is strafbaar. De Pancasila is geen theorie, er wordt door bestuurders vaak naar verwezen. Koran en Pancasila versterken elkaar. En de Islam in Indonesie heeft met beide te maken: respect voor anderen en vredig samenleven.
Van grote betekenis voor de Islam is voorts, dat deze is gebouwd op het oude hindoeistische koninkrijk Majapahit, dat tot de 16e eeuw heeft betaan. De “Wali Songo”, de eerste islamitische predikers op Java, hebben niet radikaal gebroken met het hindoeisme, maar veel elementen overgenomen in hun islamitische leringen. Aldus is een Islam ontstaan, dat afwijkt van de Islam in het Midden Oosten. Naar de Koran wordt verwezen, als het gaat om vredig samenleven en respect voor anderen.
Ik woon in een 100% islamitische desa. In mijn desa en ook verder in de regio, heb ik nooit iemand gesproken, die niet het vredig samenleven en respect voor anderen onderschrijft.
In mijn desa is iedere bezoeker, moslim of niet-moslim, welkom, er wordt niet gevraagd naar zijn religieuze achtergrond. Men gaat op een normale en plezierige wijze met hem om, drinkt koffie met hem en geeft hem te eten. Ik heb de afgelopen jaren in mijn huis in de desa hindu’s, christenen en mensen zonder religie mogen ontvangen. Een feest voor de buurt; “wanneer komen ze weer ?” Volgens heel veel internetsites in Nederland (“hoe om te gaan met niet-moslims ?”) kan dit absoluut niet; er wordt dan verwezen naar gestoorde brul-apen, die zich imam, sjeik of wat dan ook noemen.
Wat er ook in de Koran geschreven staat, voor de moslims in Indonesie is de Islam een vreedzame godsdienst. Dit wordt uitgedragen door de top van het land (bestaande uit bijna alleen maar moslims), vele bestuurslagen daaronder en de grote moslim-organisaties. De Koran blijft voor hen het heilige Boek, waar zij zich in deze opvatting gesteund weten. Er zijn heel veel voorbeelden, hoe moslims en andere religies samenleven en elkaar respecteren; zoals de vele moslims, die tijdens de Kerstnacht kerken bewaken, zodat er daar geen ongeregeldheden plaats vinden en de christenen hun kerst-dienst kunnen vieren.
Toch zijn er groepen / organisaties van fundamentalistische moslims, die een luide stem hebben en regelmatig voor onrust zorgen. Op West en Midden Java zijn ze vooral te vinden. Een zorgelijke zaak.
De regering heeft al enkele fundamentalistische organisaties verboden, maar bv de FPI bestaat nog steeds. Mijn indruk is, dat de opkomst van deze organisaties niet van onderen komt. Echter, een samenleving, waar het opleidingsniveau gering is, men van oudsher veel respect heeft voor hooggeplaatsten en bepaald niet gewend is om kritisch te denken, zo een samenleving leent zich uitstekend om mensen te organiseren ten behoeve van de leiders van die organisaties, die op machtposities uit zijn. Naar ik heb begrepen, heeft onder meer ook de FPI ook zijn tentakels in allerlei hogere lagen. Het zijn deze organisaties, die met een beroep op de Koran / Islam, het christenen en andere religies moeilijk maakt; zoals pleiten voor sluiting van kerken, omdat de benodigde vergunningen er niet zouden zijn. Zij deinzen er niet voor terug, om desnoods kerken in brand te steken. Omdat zij, zoals gezegd, in allerlei hogere lagen invloed hebben, is het voor de regering erg moeilijk om ze zomaar te verbieden. Het gaat om macht en machtspelletjes.
Het overgrote deel van de moslims moet niets hebben van deze onrust-zaaiende organisaties. Dit blijkt ook wel uit de landelijke verontwaardiging na de bomaanslagen in Surabaya. Men wil rust en vredig samenleven. En steeds verwijst men dan naar de Koran, die, zo wordt in Indonesie gezegd, terreur en moord afwijst en vrede wil in heel Indonesie.
“Hoe om te gaan met niet-moslims” is voor de meeste moslims in Indonesie geen item: je gaat gewoon respectvol met niet-moslims om. Een opdracht vanuit de Koran.


De Ramadan is een periode van onder meer bezinning. Ik zal in deze vastentijd een aantal onderwerpen belichten en aangeven, wat de Koran ervan zegt. Ik zal het deze keer hebben over “ouders”, later zal ik het hebben over “moeders” en hun hoge positie in de Islam; ook wil ik het hebben over omgang met anderen, zoals vrienden, wezen en weduwen en niet-moslims.
De Koran en Ouders
NB: Een soerah is een hoofdstuk in de Koran. Een soerah bestaat uit meerdere verzen.
– Soerah 17, 17:23 Al-Isra (De Nachtreis): Uw Heer heeft u bevolen, zeggende: “Aanbidt niemand anders dan Mij en betoont vriendelijkheid jegens de ouders. Indien één hunner bij u een hoge leeftijd bereikt of beiden doen dit, zeg dan nimmer tot hen “Foei” noch stoot hen af, doch spreek tot hen een welgevallig woord”.
– Soerah 17, 17:24 Al-Isra (De Nachtreis): En wees teder voor hen (de ouders) in erbarming. En zeg: “Mijn Heer, ontferm u over hen, daar zij mij opvoedden toen ik jong was.”
– Soerah 46, Al-Ahqaf (De Zandheuvels): En Wij hebben de mens vriendelijkheid jegens zijn ouders geboden. Zijn moeder draagt hem met ongemak en baart hem met smart. En zijn dragen en spenen nemen dertig maanden in beslag totdat, wanneer hij zijn volle kracht bereikt heeft en veertig jaren wordt, hij zegt: “Mijn Heer, stel mij in staat, dat ik dankbaar moge zijn voor de gunsten, die Gij mij en mijn ouders hebt bewezen en dat ik het goede moge doen, dat U behaagt. En laat mijn nakomelingen rechtvaardig zijn. Ik wend mij tot U: en waarlijk, ik behoor tot de Moslims.
De Islam is een religie, die speciale aandacht schenkt aan de familie en in het bijzonder het gezin. Het is de Islam, die aanmoedigt tot het liefhebben en respecteren van de gezinsleden en vooral de ouders. Zij vormen namelijk de basis van het gezin en zijn de opvoeders van de kinderen. De ouders zijn de personen, die de gemeenschap maken en onderwijzen. Het eren en respecteren van de ouders is één van de beste daden en tevens één van de meest geliefde bij Allah.
De Profeet heeft ons geleerd, dat de beste daad na het geloven in Allah en de Boodschapper het eren van de ouders is.
Ibn Abbaas heeft gezegd: “De Profeet werd gevraagd, welke daden de beste waren. Hij antwoordde: “Het geloven in Allah en Zijn Boodschapper en daarna het eren van de ouders.”
De reden waarom het van groot belang is dat de ouders goed worden behandeld, is omdat zij een zware last en verantwoordelijkheid dragen voor de kinderen, en in het bijzonder de moeder. De lasten die zij met zich meedraagt zijn groot en zwaar. Daarom is de moslim dankbaarheid, vriendelijkheid, zorgzaamheid en een goed gezelschap verschuldigd aan zijn moeder. Zij heeft wat dit betreft voorrang op de vader. Zij is degene die haar kind heeft gedragen met de pijn en moeite die daarbij komen kijken, en vervolgens brengt zij het kind ter wereld en zoogt ze hem. Al deze zaken vinden wij terug in de Koran.
Eens kwam er een man naar de Profeet en vroeg: “O Boodschapper van Allah! Wie heeft het meeste recht op mijn goede gezelschap?” Hij antwoordde: “Je moeder!” De man vroeg: “En daarna?” Hij antwoordde: “Je moeder!” De man vroeg: “En daarna?” Hij antwoordde: “Je moeder!” De man vroeg: “En daarna?” Hij antwoordde: “Je vader!”
De moeder heeft driemaal zoveel recht op de eerbied van haar kind, dan de vader.
Zorgen door en voor de ouders in de praktijk
In mijn regio is het zorgen voor de ouders, als zij niet meer zelfstandig kunnen wonen, de normaalste zaak van de wereld. Een van de kinderen neemt de ouders in huis. Niemand, maar dan ook niemand, die eraan denkt, de ouders naar een instelling te sturen.
De ouden hebben geen verplichtingen, zijn vrijgesteld van alles. En al naar gelang ze kunnen, blijven ze actief in en rond huis. De gedachte, dat het verzorgen van de oude ouders een last zou zijn, is volstrekt onbekend. Zoals hierboven reeds vermeld, is het eren en respecteren van de ouders één van de beste daden en tevens één van de meest geliefde bij Allah.
Ouders zullen al het mogelijke doen, om hun kinderen een zo goed en prettig mogelijke opvoeding en jeugd te geven. Ik zie dat in mijn regio. Een schoolopleiding, een mobieltje, een brommer als voorbeeld; als het financieel ook maar even kan, geven zij dat de kinderen. Zoals de ouders nu voor hun kinderen zorgen, zo zullen later de kinderen voor hun ouders zorgen.


Een moskee en een boeddhistische tempel tegenover elkaar in Jember
De afgelopen dagen is Indonesie getroffen door bloedige terreur-aanslagen. Afschuw in heel Indonesie en de regering en de grote moslim-organisaties hebben deze aanslagen scherp veroordeeld.
Er is geopperd in de nederlandse pers, dat Indonesie aan het radikaliseren is. Ik ben van mening, dat Indonesie niet aan het radikaliseren is (zie mijn bericht: link). Het overgrote deel van de javanen moet niets hebben van terreur of IS.
En hoe zit het dan met mijn desa ? Zijn er radikaliserende geluiden te horen ? In het geheel niet. Mijn desa en regio zijn 100 % islamitisch. De desa-bewoners zijn er trots op, dat het leven in de desa vredig en harmonieus is. Steeds wordt benadrukt in gesprekken, die ik heb, dat terreur niets van doen heeft met de Islam. Vredig samen-leven is het motto.
En deze sfeer is voelbaar. In mijn district (kabupaten) zijn er kerken, boeddhistische vihara’s, hindu tempels; onrust in mijn district heb ik de afgelopen jaren niet meegemaakt en ik heb er ook niet van gehoord. Het leven in mijn regio gaat door, zoals het al eeuwenlang gaat. Ik heb geen enkele aanwijzing, dat er geradikaliseerd wordt.
Zoals ik al eerder schreef, zijn er groepen, die voor (soms grote) onrust zorgen. Maar dit wil niet zeggen, dat de javanen aan het radikaliseren zijn.

Geestelijke leiders uit Banyuwangi, Oost Java (2017) bij de viering van 72 jaar Pancasila.
Naar aanleiding van de bomaanslagen in Surabaya gisteren en eergisteren, wordt in de pers gesuggereerd, dat Indonesie aan het radicaliseren is.
Ik woon al vele jaren in een 100% islamitische regio op Oost Java. De desa-bewoners zijn vol afschuw over de bomaanslagen. Zij gaan er prat op, dat in onze regio tolerantie heerst en “hidup bersama” (samen leven). Tolerantie en hidup bersama vormen de basis van de staat Indonesie, zoals vastgelegd in de Pancasila.
De Islam op Java verschilt duidelijk van de Islam uit het Midden Oosten. De javaanse Islam heeft nog steeds duidelijke wortels uit de hinduistische tijd (koninkrijk Majapahit, 16e eeuw). Dit zijn vele javanen zich ook bewust. Javanen zijn trots op hun cultuur.
Er zijn extremistische groepen in opkomst; hoewel op het totaal aantal javanen niet groot in aantal. Echter, de onrust die zij veroorzaken, is vaak groot. Zij laten zeer luid van zich horen. Deze extremistische groepen leunen tegen IS of sympathiseren er mee. En de komst van Syrie-gangers zorgt voor extra problemen. Het extremisme is niet van javaanse bodem; het is import uit het Midden Oosten.
President, Politie, Leger en het Parlement wijzen elk extremisme af in scherpe bewoordingen. Alles wat met IS te maken heeft, is verboden in Indonesie. Zo mogelijk, worden extremistische groepen verboden.
Het overgrote deel van de javanen laat zich niet meeslepen door extremisme. Het is daarom, dat ik positief ben over de toekomst van Java, hoewel het extremisme nog voor veel ellende kan zorgen. Maar er is een regering, die hard optreedt indien nodig. En de bevolking zal zich, zoals gezegd, niet massaal laten meeslepen door het extremisme.
Java is een mooie tuin; maar in elke tuin groeit onkruid (extremisme) en dat onkruid moet worden vernietigd. Dat is er aan de hand tegenwoordig.
Hoe verschrikkelijk ook de bom-aanslagen waren, ze werden gepleegd door enkele gestoorde lieden, die geen enkele steun of sympathie van de overgrote meerderheid van de javanen krijgen. De javanen zijn vol afschuw over deze aanslagen. Ik ben het er dus niet mee eens, dat Indonesie aan het radicaliseren is.

Eten voorbereiden voor de selapanan
Woensdag 25 april was het een maand en 10 dagen geleden, dat de zoon van mijn zoon werd geboren. Dat betekent, dat er een gebedsbijeenkomst thuis wordt gehouden; bij deze bijeenkomst krijgt de jonggeborene zijn namen en wordt een klein stukje van zijn haar geknipt. De bijeenkomst wordt geleid door een kyai (imam). Deze bijeenkomst heeft de naam “Selapanan”; het is een javaanse traditie, waarvan de wortels reiken tot de hindu-periode op Java. Uitgenodigd voor de Selapanan zijn in elk geval familie-leden, de buren en vrienden; er worden ongeveer 75 mannen verwacht. Aan het einde van de bijeenkomst gaat de vader met zijn jonggeboren zoon op de arm alle mannen langs; elke man zegt een gebed of fluistert de jonggeborene iets toe.
Na afloop van de Selapanan is er een gemeenschappelijke maaltijd, de Selamatan. Na een Selapanan wordt “Gulai kambing” gegeten. Bij een Selapanan voor jongens worden 2 geiten geslacht, voor een meisje 1 geit. Gulai kambing wordt gegeten met diverse bijgerechten. Gulai is een curry-achtig gerecht. Na de meeste godsdienstige plechtigheden thuis wordt “Soto” geserveerd, maar na een Selapanan dus Gulai.
Maar niet alleen Gulai moet worden bereid, alle mannen krijgen een “berkat” mee naar huis na de Selapanan. De berkat is een doos, waarin onder meer zit rijst, sate van geit, groenten, pisang goreng, zoete snacks. Deze berkat is voor het gezin van de mannen, die bij de Selapanan aanwezig waren.
De voorbereidingen voor de Gulai Kambing en voor de berkat hebben 3 dagen geduurd. Veel vrouwen uit de buurt hebben meegeholpen. De mannen hebben de 2 geiten achter het huis geslacht, schoongemaakt, gevild en in stukken gehakt. De vrouwen hebben er vervolgens Gulai van gemaakt.
Eerdere berichten hierover:
– Vervolg bevalling (25 maart 2018): https://oostjavainfo.wordpress.com/2018/03/25/vervolg-bevalling-25-maart-2018/
– Bevalling (22 maart 2018): https://oostjavainfo.wordpress.com/2018/03/22/bevalling-22-maart-2018/
Foto’s van de voorbereidingen van de selapanan




———————-
De gebedsdienst


Na vele jaren op Bali te hebben gewoond, ben ik 6 jaar geleden naar Oost Java verhuisd. Oost Java, dat zo anders is dan Bali, met het meest opmerkelijk verschil de afwezigheid op Oost Java van het het Hinduisme. Bali en het Hinduisme worden wereldwijd bejubeld; een prachtig eiland met een zeer kleurrijke religie; overal tempels en vrijwel dagelijks zijn er prachtige ceremonien te zien. En als toerist mag je gewoon meedoen met het Hinduisme, als je je daarvoor kleedt (sarong bv.). Verder is er een uitgebreide reli-cultuur (reli-shops, guru’s in maten en soorten, retraites en meer). Velen raken onder de indruk van dit religieuze “geweld”.
Op Oost Java geen Hinduisme, maar de Islam; niet kleurrijk en de moskeeen zijn slechts beperkt toegangelijk voor niet-moslims. 5x Per dag klinkt de oproep tot gebed.
De regio, waar ik woon, is geheel islamitisch. Er heerst een sfeer van tolerantie jegens niet-moslims; de javaan is vriendelijk van aard.
De Islam in Nederland blijft voor discussies zorgen. Discussies, die in Indonesie niet plaats vinden.
De Islam in Indonesie is een andere Islam,, dan die van het Midden Oosten. De Islam in Indonesie is “gebouwd” op de oude boedhistische en hindu koninkrijken (tot de 16e eeuw). Er zijn vele sporen en rituelen op Java te vinden, die hun wortels hebben uit de tijd van voor de Islam.
Als moslim voel ik mij vrij en geborgen in Indonesie. Geen lastige vragen, geen (ver)oordelingen door wie dan ook. Mensen, die blij zijn om een westerse moslim te ontmoeten. Hoe anders dan toen ik vorig jaar enige maanden in Nederland was. Mijn “songkok” heb ik niet gedragen, en mijn moslim-zijn heb ik uiteindelijk maar verzwegen. Een gesprek over de Islam was niet mogelijk. Op alle mogelijke manieren wilde men vooroordelen bevestigd zien; dat IS niets met de Islam te maken heeft, maar uitsluitend een criminele organisatie is, wilde er absoluut niet in. Dat vrouwen in Indonesie in het geheel niet achtergesteld zijn, werd niet geloofd: “ze dragen toch een hoofddoek, nou dan ?”. Bereidheid om te luisteren naar mijn uitleg over de Islam in Indonesie, was er in het geheel niet. Pas toen ik in july vorig jaar in de Garuda stapte, om terug te gaan naar Indonesie, deed ik mijn songkok weer op en werd ik door de stewardessen begroet met “salam alaikum”.
De sfeer van tolerantie en rust heb ik op Bali veel minder geproefd. De miljoenen toeristen, die jaarlijks Bali bezoeken, tekenen het eiland: file’s, verontreiniging, natuurschoon, dat zienderogen verdwijnt. Vele balinesen hebben dollartekens in de ogen, als ze een buitenlander ontmoeten.