Dorpsleven, cultuur en Adat

Uit het leven – deel 2 (21 mei 2022)

Mijn huis in Nyuh Kuning – Ubud

In deel 1 van “Uit het leven” heb ik verteld, hoe ik in Ubud in contact kwam met een aantal javaanse jongemannen, die daar werkten.

We bleven elkaar ontmoeten aan het begin van de avond bij het Stoepje in Ubud en ik hoorde veel verhalen over hun leven in de desa op oost Java. Ze waren allen afkomstig uit arme gezinnen; niet elk gezin had toen de beschikking over een motor, en de telefoontjes, die de jongens hadden, waren 2e of 3e hands; er kon alleen gebeld en ge-smst worden (er was nog geen Samsung). Het nu zo populaire Whats App bestond toen (13 jaar geleden) nog niet en internet was er slechts in de zg Internet-cafe’s.

De jongens vertelden, dat er veel javanen op Bali werken; de meesten werken in de bouw; er zijn er echter ook, die een warung hebben. In de desa op Java is niet veel werk te vinden, het is daarom, dat velen naar Bali gaan. Als je voor een baas werkt, kun je er echter niet zeker van zijn, dat het loon steeds wordt betaald; soms betaalt de baas gewoon niet, of belooft hij later te betalen. en doet dat toch niet.

De jongens waren allen moslim; nimmer heb ik een negatief woord gehoord over het hindoeisme op Bali; dat is er en wordt gerespecteerd. De balinesen waren wel negatief over de javanen; ze werden terroristen genoemd en regelmatig kreeg ik te horen, dat het beter was niet met deze jongens om te gaan.
De bomaanslag in 2002 heeft littekens achtergelaten bij de balinesen. Op 12 oktober 2002 ontploften er bij een populaire uitgaansgelegenheid in Kuta 2 bommen, waarbij ruim 200 mensen werden gedood. De daders zijn later opgepakt, en 3 daders zijn na een proces geexecuteerd. De bom-aanslag is een trauma is voor de balinesen, ook nog na vele jaren.
Begin 2003 ben ik op Bali geweest. Ik trof een leeg Bali aan, en er hing een depri-sfeer. De toeristen bleven weg vanwege de bomaanslag. Het anders zo levendige en vrolijke Bali was er niet, het was er stil.
Uiteraard heb ik met de jongens gesproken over deze bomaanslagen. Zij vonden het vreselijk, wat er was gebeurd, maar het was ook een ver van hun bed show. Zij hebben geleerd, dat de Islam vreedzaam is en een godsdienst van tolerantie, en waren dus geschokt, dat kriminelen deze aanslagen pleegden uit naam van de Islam.
De balinesen waren afhoudend als het ging om praten over javanen; hun sympathie lag duidelijk niet bij de javanen.

Inmiddels kenden de jongens en ik elkaar al een paar maanden; het was de  vastenmaand Ramadhan en een paar dagen voor Lebaran wilden de jongens naar de desa op oost Java, naar hun familie, om daar Idul Fitri (Lebaran, het Suikerfeest) te vieren.
Ze gingen met de bus van Denpasar naar Jember en vandaar naar desa Paleran. Ze zouden er ongeveer 2 weken blijven.

De tijd, dat de jongens op Java waren, gebruikte ik onder meer om mij meer te verdiepen in de Islam. Ik had in het verleden al veel over de Islam gelezen, maar nu maakte ik de Islam van dichtbij mee. Ik kende tot nog toe niemand, die moslim was. Ik was benieuwd, of ik met mijn vragen omtrent de Islam bij deze jongens terecht kon.

Toen ik de javaanse jongemannen leerde kennen, woonde ik al een paar jaar op Bali, in Nyuh Kuning (Ubud). Het toerisme op Bali kwam in die tijd opzetten; het werd drukker en drukker op de wegen. Er werd heel veel gebouwd: hotels, restaurants, vila’s. Vele sawah’s verdwenen; mooie plekjes buiten Ubud verdwenen.
Ik had inmiddels al begrepen van de jongens, dat de regio op oost Java, waar zij vandaan kwamen, geen toerisme kent. Het is een heel groot landbouwgebied, waar geen toeristen komen.

Meer later in deel 3.

Deel 1: https://oostjava.info/2022/05/14/uit-het-leven-mei-2022/

Het monument in Kuta voor de slachtoffers van de bom-aanslag in 2002


 

Categorieën: Dorpsleven, cultuur en Adat | Een reactie plaatsen

Uit het leven – deel 1 (14 mei 2022)

Ibu Kopi in Ubud

13 Jaar geleden woonde ik op Bali, in Nyuh Kuning in Ubud (achter het apenbos). Ik zat elke avond bij het voetbalveld in Ubud op mijn vaste plek (het “stoepje” genoemd), met meestal een nederlandse kennis; wij bespraken de dag en haalden herinneringen op.
Op een avond verscheen er bij het stoepje een groep jongens van ongeveer 8 personen. Naar later bleek, waren het jongens uit de desa Paleran op oost Java, de desa, waar ik nu woon. Elke avond, dat ik op het stoepje zat, kwamen ook deze jongens langs. Zij konden goedkoop een “bungkus” eten kopen van een javaanse dame, die met haar mand met etenswaren door het centrum trok; deze dame werd “Ibu kopi” genoemd. Deze dame had ook een thermosfles heet water bij zich, en oploskoffie en plastic bekertjes, zodat ik een kopje koffie kon drinken. De rekening voor alles betaalde ik dan, niet meer dan 2 euro.
De groep javaanse jongens en ik kwamen na een paar avonden bij het stoepje in gesprek met elkaar; ze wilden weten, waar ik vandaan kwam, ik wilde weten, wat deze jongens uit Java op Bali deden etc. We hadden veel aan elkaar te vertellen.
Het was sommige balinesen ondertussen opgevallen, dat ik contact had met de javaanse jongens, en ik werd gewaarschuwd (“er kunnen terroristen bij zijn”). De balinesen waren er niet blij mee, dat ik contact had met die javanen.
De jongens waren 18-20 jaar oud en hadden een maand geleden hun middelbare school-diploma (SMA) gehaald. De ouders van deze jongens hadden het niet breed, dus zochten zij werk om bij te dragen voor de ouders. De meeste jongens konden werk krijgen in de bouw.
In Ubud sliepen zij in een “Ruko” (rumah kos); op kamers feitelijk, zeer basic, met alleen een harde matras op de grond, en een gezamenlijke badkamer.

Alle jongemannen waren ongetrouwd; dat betekent, dat zij een grote mate van vrijheid hebben om hun leven in te vullen. Zij hebben nog geen verplichtingen, zoals de getrouwde javanen, die wel verplichtingen hebben. Die verplichtingen bestaan uit onder meer geld verdienen voor het gezin, selamatans bijwonen bij gelegenheid van een overlijden of huwelijk en “gotong royong” (vrijwilligerswerk op afroep in de desa).
Meerdere van deze jongens heb ik meegemaakt als “vrijgezel” en als “getrouwd”. Het verschil is groot; bij de getrouwden is duidelijk te merken, dat zij met de ernst van het leven te maken hebben. Met de vrijgezellen ’s avonds uitgaan in Jember is geen probleem, met de getrouwden kan dat niet. De vrijgezellen hoeven niet bij een selamatan aanwezig te zijn, van de getrouwden wordt dit wel verwacht.

Door de groep javaanse jongens heb ik de Islam van dichtbij kunnen meemaken. Ik had in het verleden al veel over de Islam gelezen, maar ik had nog geen “ervaring” met de Islam in het dagelijks leven. Al snel werd mij duidelijk het verschil tussen de Islam in Indonesie en de Islam in het Midden Oosten.

Deel 2 volgt over een week

Het “stoepje” in het centrum van Ubud, waar ik elke avond zat


 

Categorieën: Dorpsleven, cultuur en Adat | Tags: | Een reactie plaatsen

Langzaam einde aan Lebaran-drukte (7 mei 2022) )

Motorrijders tijdens de Lebaran-drukte

De eerste 6 dagen van Lebaran zijn nu achter de rug. Het was erg druk niet alleen in mijn desa, maar op alle wegen; een komen en gaan van mensen, zeer velen op de brommer.

De “Lebaran-periode” duurt ongeveer 2 weken. De eerste week zijn veel warungen, winkels en kantoren (deels) gesloten. Zo ook in mijn desa. Vanaf volgende week keert het normale leven langzaam terug.
Vanaf aanstaande zondag begint de terugreis naar huis. Weer enorme files en een bomvol openbaar vervoer (trein, bus, boot en vliegtuig).

De eerstvolgende grote nationale gebeurtenis is “Hari Kemerdekaan” (Bevrijdingsdag) op 17 augustus.
Na 17 augustus worden er in de desa’s en steden allerlei activiteiten georganiseerd, althans dat was zo voor de corona-periode.
Die activiteiten behelsden onder meer touwtrekken, panjat pinang (paalklimmen), diverse wandeltochten, voetbalwedstrijden. Hoogtepunt was het Karnaval, een stoet verklede mensen, die door de desa trekt. Al 3 jaar is er geen Karnaval geweest, dus hopelijk is er straks na 17 augustus weer een Karnaval.

Hopelijk vinden er in mijn desa dit jaar weer veel activiteiten plaats na 17 augustus.

Karnaval in mijn desa een paar jaar geleden


 

Categorieën: Dorpsleven, cultuur en Adat | Tags: , , | Een reactie plaatsen

Drukte bij de pasar in afwachting van einde Ramadan (1 mei 2022)

 


 

Categorieën: Dorpsleven, cultuur en Adat, Islam / Religie | Tags: , | Een reactie plaatsen

Over een week Lebaran (op 2 mei 2022)

Voor 4-baans snelwegen geldt voor een paar dagen 1-richtingsverkeer

Maandag 2 mei aanstaande is het Idul Fitri, Lebaran, het Suikerfeest. Dus nog ruim een week vasten.
Het “Mudik” (naar huis gaan, dwz. naar de geboorte / familie desa) begint langzamerhand op gang te komen. Op TV wordt steeds meer aandacht geschonken aan alles, wat met Mudik te maken heeft, zoals speciale voorzieningen voor treinreizigers, reportages ter plekke waar Mudik-gangers worden geinterviewd, knelpunten voor auto-reizigers, hoe de motor veilig te gebruiken, stand van zaken wat betreft corona en meer. Maar ook recepten en voedsel-onderwerpen komen aan de orde.

Volgens het Ministerie van Verkeer zullen dit jaar met Mudik ongeveer 75 miljoen mensen onderweg zijn; de meesten op Java. De top-drukte wordt verwacht op 28, 29 en 30 april.
De meeste Mudik-gangers zijn onderweg met de auto. Treinen, schepen en vliegtuigen zullen allemaal volgeboekt zijn.

Vele grote steden en ondernemingen stellen bussen beschikbaar, waarmee gratis gereisd kan worden; het gaat om honderden, zo geen duizenden bussen over heel Java, die beschikbaar zijn.

Bij vele 4-baans snelwegen geldt gedurende de dagen voor Lebaran in beide richtingen 1-richtings-verkeer, om de stroom verkeer goed aan te kunnen.

Ook op de pasar in mijn desa is van alles aanwezig. De prijzen zijn nog aan de redelijke kant, maar in de loop van volgende week zullen die zeker gaan stijgen. Het is er nu al drukker dan gewoonlijk. Veel desa-bewoners verwachten familie en vrienden thuis. De eerste Mudik-gangers zijn al aangekomen in de desa.

Het wordt een bijzondere Lebaran dit jaar, omdat de afgelopen 2 jaar er vanwege corona geen Mudik en dus geen Lebaran was toegestaan; dus geen bezoek aan huis.

De foto’s zijn van de pasar in mijn desa van vandaag


 

Categorieën: Dorpsleven, cultuur en Adat, Islam / Religie | Tags: , , , | Een reactie plaatsen

Het weer – regenseizoen weer terug (19 april 2022)

Ondergelopen (verdronken) sawah’s; geen rijstoogst straks

Mijn laatste bericht over het weer was van 15 maart 2022.
Ik meldde toen, dat het regenseizoen, na een rustige periode, weer helemaal terug was. Veel regen, tropische stortbuien, vergezeld van soms zware onweersbuien.
Dit weer heeft ruim een week geduurd, daarna werd het rustiger en het leek erop, dat het regenseizoen aan het afnemen was.
Maar sinds een week is het regenseizoen weer helemaal terug. In de middag zware regenval met (zeer) forse onweersbuien. Voor de tweede helft van april is dit ongebruikelijk. Gewoonlijk neemt het regenseizoen af vanaf maart.
De ochtenden zijn helder, koel en droog. Tijdens de middagen dus erg veel regen en onweer en ’s avonds doorgaans droog.
Op veel sawah’s zijn de afgelopen week de nieuwe rijstplantjes geplant. Of de overvloedige regenval van de afgelopen week nadelig is voor de nieuwe rijstplantjes, is mij niet duidelijk. Mogelijk, dat het meevalt, als de afwatering van de sawah’s goed is. Is de afwatering niet goed, dan komen sawah’s onder water te staan en verdrinken de rijstplantjes.

Het was tot nog toe een fors regenseizoen. Het regenseizoen begon begin november 2021 met zware regenbuien en onweer, die meestal pas in de loop van december komen. Erg veel zeer forse regenval en zware onweersbuien. Het is nu 2e helft van april en we zijn nog niet van het regenseizoen af.


 

Categorieën: Dorpsleven, cultuur en Adat, Het weer, aardbevingen, vulkaanuitbarstingen en natuurgeweld | Tags: , | Een reactie plaatsen

Prijsstijgingen met het oog op het Suikerfeest (14 april 2022)

 

De pasar van mijn desa

Op de pasar in mijn desa zijn erg veel verschillende soorten groenten te koop; tevens is er volop kip te koop. Ook kruiden worden veel verkocht, zoals pepertjes, djahe, sereh, ui, knoflook, koenjit, ketoembar, gula java en meer.
De prijzen varieren per dag en zijn afhankelijk van aanbod en oogst. Zo varieert de prijs van kip tussen de rp 33.000 per kilo en rp 44.000. Ook de pepertjes (cili) kunnen erg in prijs verschillen.

Met Lebaran binnenkort (2 mei) zullen de prijzen op de pasar zoals elk jaar weer sterk gaan stijgen. Kip kan dan wel rp 50.000 – 55.000 per kilo kosten. De prijs van pepertjes kan ook sterk stijgen; maar zonder sambal geen eten. De prijs van eieren kan verdubbelen.

Inmiddels heeft de regering aangekondigd, dat de prijs van benzine zal stijgen. Deze prijsstijging heeft te maken met de ontwikkelingen op de wereldmarkt. Nog niet is duidelijk, wanneer deze verhoging ingaat.
Enige tijd geleden is de prijs van “minyak goreng” (frituur-olie) verdubbeld, van rp 12.000 per liter naar rp 24.000. Er is nog wel (op sommige dagen) gesubsidieerde minyak te krijgen (rp 13.000 per liter), maar daarvoor staan de mensen erg lang in de rij en op=op.
De prijsverhoging van frituur-olie heeft onder meer te maken met wanbeheer aan de top. Regelmatig zijn er op TV demonstraties te zien van boze vrouwen bij regeringskantoren. Ze worden te woord gestaan en er wordt uitleg gegeven, maar aan de prijzen verandert niets.

Traditie-getrouw worden met het oog op het Suikerfeest ook de huizen opgeknapt, en worden nieuwe kleren gekocht, om er patent bij te lopen tijdens het Suikerfeest. Ook dit brengt weer extra kosten met zich mee.

Al met al is Lebaran een dure aangelegenheid voor de desa-bewoners.

De pasar van mijn desa


 

Categorieën: Dorpsleven, cultuur en Adat, Islam / Religie | Tags: , | Een reactie plaatsen

Corona en de Ramadhan (8 april 2022)

Verleden tijd, wachten op de vaccinatie in mijn desa

Corona lijkt wel verdwenen uit mijn regio. Er worden nog wel mondmaskers gedragen, maar veel minder dan tijdens de piek-aantallen van een paar maanden geleden. Op de pasar is het weer druk.
Mondmaskers zijn nog steeds verplicht in onder meer ziekenhuizen, grote winkels, kantoren, wachtkamers; ook tijdens het reizen per vliegtuig, bus, trein en boot zijn mondmaskers verplicht.
Maar eigenlijk is het leven weer zoals vroeger. Corona is geen gespreksonderwerp meer.

Door de vastenmaand de Ramadhan is het erg rustig in mijn desa; het openbare leven is enigszins ingezakt. Vooral ’s avonds is het erg stil; wel zijn er tot laat in de avond de gebeden vanaf de moskeeen te horen.

De regering heeft toestemming gegeven voor het “Mudik” (naar de geboortedesa gaan om met familie het Suikerfeest-Lebaran te vieren). 2 Jaar was er geen feestelijk Suikerfeest vanwege corona; geen familie van ver, vrijwel geen vrienden op bezoek.
Dit jaar dus wel Mudik, en we zien er naar uit.
Over ongeveer 2 weken zal de “grote trek” beginnen: miljoenen mensen op Java onderweg naar hun geboorte-desa. Ik zal hier verslag van doen.

Vele huizen worden opgeknapt voor een feestelijk Lebaran. Mijn huis is aan de voorkant voorzien van een nieuwe gevel, en binnen zijn alle kamers geverfd.

Mijn huis, door de bomen heen gezien, nieuw in de verf

————————–

Aantal besmettingen corona april 2021 – april 2022

Het aantal besmettingen is nu zeer laag, ongeveer 2000 per dag op bijna 300 miljoenen inwoners.


 

Categorieën: CORONA, Dorpsleven, cultuur en Adat | Tags: , , , , | Een reactie plaatsen

Einde van dit blog (30 maart 2022)

Begin dit jaar ben ik opgenomen in het ziekenhuis. Vorige week ben ik wederom opgenomen in het ziekenhuis; ik kreeg van de arts te horen, dat ik het veel rustiger aan moet doen, gelet op mijn leeftijd en het tropische klimaat.
Ik heb al een paar maatregelen genomen om het rustiger aan te doen.
Een van die maatregelen is, dat ik stop met dit blog oostjava.info.
Ik ben in 2013 begonnen met dit blog en heb de afgelopen jaren veel over het wel en wee van mijn desa verteld. Ik wil niet in herhalingen vervallen.
Het blog zal online beschikbaar blijven.

Paul Kijlstra


 

Categorieën: Dorpsleven, cultuur en Adat | Een reactie plaatsen

Oorlog Rusland – Oekraina (12 maart 2022)

Ik verbaas mij erover, hoeveel mensen in mijn desa weet hebben van de oorlog Rusland-Oekraine. Deze oorlog is dagelijks op TV, soms korte reportages, soms wat langere. Van enige bezorgdheid omtrent eventuele gevolgen voor Indonesie is echter geen sprake.

Degenen, die de oorlog volgen (meestal jongeren), vragen zich in gesprekken met mij af, waarom de NATO zo dichtbij Rusland moet komen; zij denken, dat als Oekraine neutraal blijft, Rusland minder problemen zal maken.
In de pers verschijnen wel artikelen over mogelijke consequenties voor de economie, zoals prijsverhogingen van levensmiddelen en benodigdheden. Maar tot op heden is er nog geen sprake van prijsverhogingen.

Inmiddels is de koers van de Euro sterk gezakt. Een paar maanden geleden was de koers nog rp.16.600 voor 1 euro, vorig jaar zelfs 17.700. Nu is de koers 15.600 voor 1 euro. Dus ik ga er wel iets op achteruit.

Temidden van een onrustige wereld blijft Indonesie kalm en vredig.


 

Categorieën: Dorpsleven, cultuur en Adat, Landelijk en politiek | Tags: , , | Een reactie plaatsen

Criminaliteit in de desa (7 febr. 2022)

Deze dief van een motor is doodgeslagen

Wat merk ik in mijn desa en regio van criminaliteit ?
Helemaal niets, op een enkele uitzondering na.

Ik ervaar mijn desa (plm 25.000 inwoners) als zeer veilig; dag en nacht kan ik door de desa lopen / fietsen, zonder dat ik mij onbehaaglijk voel. Ik voel mij alleen onbehaaglijk, als ik in het donker langs een plek in de desa kom, waarvan men zegt, dat er “hantu’s” (spoken) zijn.
Hangjongeren of agressieve mensen zijn er niet. Dat ik aangevallen of beroofd zou worden, is in de desa ondenkbaar. Het leven in de desa is vredig.

De enige vorm van criminaliteit, die een enkele keer in de desa voorkomt, is diefstal. Vooral motoren zijn het doelwit van dieven. Binnen enkele seconden hebben dieven een motor van het slot gehaald en rijden ze ermee weg.
Motoren worden daarom in de avond en nacht altijd in huis gestald.
Als de desa-mensen toch een motor-dief hebben kunnen “vangen”, dan is het lot van de dief zeer onzeker. Op zijn minst wordt hij in elkaar geslagen; niet zelden wordt hij ter plekke dood geslagen. Diefstal neemt men zeer hoog op.
Dat dieven huizen binnendringen, komt niet voor; bij de meeste desa-bewoners valt er niets te halen.

Enige tijd geleden zijn in de avond vlak bij mijn huis 3 dieven gepakt; zij zijn betrapt, toen zij de jeruk-oogst van een boer aan het laden waren in een kleine vrachtwagen. De oogst stond nog op de sawah, te wachten op vervoer de volgende dag. De 3 dieven zijn enorm in elkaar geslagen en daarna door de menigte naar de Balai Desa (gemeente-huis) gebracht, waar ze in een leeg lokaal werden opgesloten in afwachting van de komst van de politie. De politie heeft het drietal later naar de gevangenis gebracht. Het was een enorme consternatie bij de Balai Desa, een paar honderd mensen hadden zich daar verzameld.

Enige tijd geleden zijn bij een huis 200 meter van het mijne verwijderd, in de nacht 2 koeien gestolen; de bewoners hadden niets gehoord, omdat ze gehypnotiseerd zouden zijn geweest door de dieven.

De sociale controle is groot in de desa. Men let op elkaar.
Een politie-post is er niet in de desa. De burgers regelen het zelf allemaal.

De eigenrichting komt in heel (zuid-oost) Azie voor en niet alleen in Indonesie. Een verzekering voor diefstal is er niet; burgers lijden veel schade als spullen worden gestolen, daarom is de woede ook zo groot.

Voor de video over het pakken van de 3 jeruk-dieven in mijn desa, klik hier
Vanwege de geweldadige inhoud, kan deze video niet op mijn blog verschijnen; U moet daarom de video op Y-tube bekijken.

————————–

Burgers hebben een dief gevangen


 

Categorieën: Dorpsleven, cultuur en Adat | Tags: , | Een reactie plaatsen

Weer thuis ! (20 jan. 2022)

Gebouw waar de patienten liggen van RS Kaliwates in Jember-sad

Na 3 dagen verblijf in het ziekenhuis Kaliwates in Jember-stad, ben ik inmiddels weer thuis.

RS Kaliwates is een prima ziekenhuis, met welhaast nederlandse standaard, schoon, goed in de verf en zeer vriendelijk personeel.
Ik zal vandaag of morgen hierover berichten.


 

Categorieën: Dorpsleven, cultuur en Adat | Tags: , , | Een reactie plaatsen

Een nieuw jaar – hoe verder met dit blog (12 jan. 2022)

Ik ben dit blog begonnen in 2013.
Ik heb verslag gedaan van veel wat er in de desa gebeurt: huwelijken, begrafenissen, geboortes van kinderen, feesten, problemen met het weer en meer. Ik heb ook aandacht besteed aan de Islam in mijn regio.
Het leven in de desa is vrij statisch; het ene jaar verschilt bijna niet van het andere jaar. Elk jaar zijn er de vastgestelde feesten, huwelijken worden gesloten zoals vanouds, mensen worden begraven en kinderen geboren.
Een langzame, maar gestage ontwikkeling is de groei van mijn desa van een “gewone” desa naar een zo langzamerhand klein stadje. Er zijn winkels bijgekomen, nieuwe warungen zijn geopend, en er is zelf een post van de BRI-Bank, waar geld gehaald kan worden. Alleen een Indomaret en een Alfamaret ontbreken nog.

Mijn desa is een authentieke javaanse desa. Java is echter veel meer dan mijn desa. Ik ben van plan om de aandacht van dit blog meer te gaan richten op de Javaanse cultuur. Om steeds maar weer te berichten over huwelijken, geboortes, begrafenissen en meer in mijn desa vind ik niet bevredigend.

De komende maanden zal ik een “2-sporen-beleid” voeren:
– nieuws uit de desa, en
– meer berichten over Java en de javaanse cultuur.


Categorieën: Dorpsleven, cultuur en Adat | 1 reactie

Goede feestdagen (24 dec. 2021)

 

Ik wens U allen goede feestdagen toe.


 

Categorieën: Dorpsleven, cultuur en Adat | Tags: , | Een reactie plaatsen

Blog op WordPress.com.